Essay: Damien G. Walter – Sciencefiction is een wereldtaal

  - Author: impakt maandag, 8 oktober 2012

In 1873 beschreef Jules Verne de toen nog onmogelijk geachte reis om de wereld in tachtig dagen in zijn gelijknamige sciencefictionroman. Nog geen eeuw later zou dezelfde reis in minder dan tachtig uur gemaakt kunnen worden. Het vermogen van sciencefiction ons te helpen met het verwerken van dergelijke radicale en snelle technologische veranderingen verklaart tot op zekere hoogte zijn invloed op de hedendaagse cultuur van de ontwikkelde wereld. En nu ontwikkelingslanden worden meegesleurd op een golf van nieuwe technologieën die de 21ste eeuw vormgeven, wordt sciencefiction een mondiale taal die onze gezamenlijke ervaring weerspiegelt.

China is bezig met een technologische revolutie van ongekende proporties. In slechts enkele tientallen jaren boekt het land een technologische vooruitgang waar Europa eeuwen over heeft gedaan. Zoals bekend is het land in economisch en industrieel opzicht een geduchte concurrent van die andere technologische grootmacht, de Verenigde Staten. Het is dan ook niet zo verrassend dat de culturele invloed van sciencefiction een van de vele ontwikkelingsmodellen is die China van Amerika heeft overgenomen.

In oktober 2012 reikt de World Chinese Science Fiction Association zijn jaarlijkse Xingyun-prijzen (Galaxy Awards) voor SF uit. De Xingyun zijn vergelijkbaar met de Amerikaanse Hugo-awards en worden in Beijing uitgereikt. De bijeenkomst doet niet veel onder voor de WorldCon, waarop de Hugo-awards worden bekendgemaakt. In bepaalde opzichten doet de Chinese SF-fanschare haar Amerikaanse tegenhanger zelfs verbleken. Het tijdschrift SF World bereikte op zijn hoogtepunt een oplage van 300.000 en daarnaast leenden nog miljoenen lezers het blad van vrienden. Sinds de jaren vijftig, toen Amazing Stories sciencefiction als genre neerzette, en het zijn hoogtepunt in populariteit bereikte, heeft geen enkele Amerikaanse SF-publicatie dit aantal meer gehaald.

Liu Cixin is momenteel waarschijnlijk de belangrijkste exponent van de Chinese sciencefiction. Zijn werk, dat al acht keer is bekroond met de Xingyun-prijs, wordt geprezen als aanjager van het positieve profetische karakter van Chinese SF. Ook dit vertoont een opmerkelijke parallel met de jaren ’50 in Amerika, toen schrijvers als Robert Heinlein de toekomst van de VS na de oorlog voorstelden als die van mondiale supermacht. Met de opkomst van cyberpunk-auteurs als Bruce Sterling en William Gibson gaf de Amerikaanse sciencefiction van de jaren ’80 blijk van een aanmerkelijk donkerdere visie op de invloed die technologie had op de door hyperkapitalisme en politieke corruptie gedomineerde menselijke conditie. Zal Chinese SF ook donkerder en cynischer worden? Vooralsnog beperkt Chinese sciencefiction zich tot het onderzoeken van de vele wonderbaarlijke mogelijkheden die technologie voor onze toekomst in petto heeft.

Cixin komt, net als de meeste lezers van zijn verhalen en Chinese sciencefiction in het algemeen, uit de exacte wetenschappen en IT. Als literair genre heeft SF de reactionaire lezer van hedendaagse fictie weinig te bieden. Gaandeweg de 20e eeuw kwam het echter als populaire cultuur op onder de mensen die de toekomst in de praktijk vormgaven: technici, programmeurs, ontwerpers en diverse creatievelingen. Het zijn de nerds en de geeks die van SF-boeken, -strips, films en -games houden. En aangezien de nerds en de geeks de wereld hebben overgenomen, is hun cultuur onlosmakelijk deel gaan uitmaken van de mainstream-cultuur. Ideeën uit sciencefiction over ruimtevaart, intelligente apparaten en cybermensen zijn gemeengoed geworden.

Wat zich in het westen ontwikkelde als een outsider-cultuur is in China omarmd als een belangrijk onderdeel van technologische ontwikkeling. Tijdens een lezing in 2011 in de British Library gaf de wereldberoemde schrijver Neil Gaiman zijn visie op de verschuiving van sciencefiction van subversieve outsider-kunst naar een van overheidswege goedgekeurde cultuur in de Chinese maatschappij. China heeft zich gevestigd als een machtige wereldproducent, maar het wil de producten die het vervaardigt ook uitvinden en ontwerpen, en het creatieve vernuft waar de VS vooralsnog patent op lijkt te hebben zich eigen maken. De cultuur van geeks en nerds waaruit die creativiteit ontspruit, houdt van sciencefiction. Het één stimuleren betekent dus automatisch ook het ander stimuleren.

In deze eeuw zal technologische verandering alleen maar sneller en op grotere schaal plaatsvinden. En we zijn het er allemaal over eens dat dit in China het snelst zal gaan. De cultuur van sciencefiction wordt op termijn ongetwijfeld beïnvloed, zo niet gedomineerd door Chinese makers. De rol van sciencefiction is dan ook om te blijven informeren over de steeds snellere ontwikkelingen die vorm geven aan de wereld waarin we leven.

Damien Walter is een ‘weird fiction’ auteur, columnist bij The Guardian en voorvechter van lezen en geletterdheid. Zijn verhalen zijn gepubliceerd in onder meer het tijdschrift Electric Velocipede en uitgezonden op BBC Radio. Daarnaast is Walter hoofd van de cursus Creative Writing aan de Universiteit van Leicester.